Autorem poniższego tekstu jest Tim Clark, autor trzech książek oraz blogu The Soul Shelter. Spędził w Japonii wiele lat i poznał tamtejszą kulturę praktycznie od podszewki. Tłumaczenie zostało wykonane za zgodą oraz autoryzowane przez autora, a oryginalny tekst źródłowy dostępny jest tutaj.

Notka redakcyjna: Będąc fascynatem kultury Dalekiego Wschodu, nie mogłem przejść obojętnie obok poniższego artykułu oraz książki o której opowiada. Wprawdzie wizerunek samurajów z czasem nieco się wyidealizował, ale wiele wartości przez nich kultywowanych świetnie sprawdza się w czasach współczesnych. Dziś proponuję Ci więc rzut okiem w reguły na których od setek lat opiera się japońska kultura. Zapraszam do lektury!

Ponad sto lat temu amerykański prezydent Theodore Roosevelt tak bardzo zachwycił się niepozorną książką japońskiego autora, że zakupił ponad pięćdziesiąt egzemplarzy aby rozdać je swoim przyjaciołom i rodzinie.

Tym wyjątkowym dziełem było Bushido: Dusza Japonii. W tej cienkiej książeczce (co ciekawe, oryginalnie napisanej w języku angielskim, a dopiero potem przetłumaczonej na japoński) zawierającej mniej niż 35000 słów, autor Nitobe Inazo przedstawił własną interpretację Kodeksu Samurajów – Bushido, aby przedstawić sposób w jaki ludzie (tutaj samurajowie) powinni się zachowywać się w swoim osobistym oraz zawodowym życiu. Po raz pierwszy w historii niepisane zasady Japońskiego honoru i rycerskości zostały skodyfikowane i opublikowane w formie przystępnego tekstu.

Bushido (dosł. Droga Wojownika) zmieniło się w najważniejszy współczesny pamflet filozoficzny opublikowany kiedykolwiek przez japońskiego autora i stało się światowym bestsellerem. Przetłumaczono je na dziesięć języków a Nitobe wkrótce stał się najsłynniejszym Japończykiem początku XXw. Został później wpływowym urzędnikiem i podsekretarzem Ligi Narodów. Jego podobizna znalazła się na banknocie 5000 jenów (od 1984 do 2004 roku).

Niektórzy badacze krytykowali pracę Nitobe jako tęsknotę za nigdy nie istniejącą romantyczną epoką rycerskich samurajów. Wierzę w to, że Bushido zawiera w sobie wyjątkowy tysiącletni przekaz, który w rzeczy samej wywodzi się z rycerskich zachowań niektórych samurajów – ale z pewnością nie wszystkich. Co ważniejsze jednak, sądzę, że dzieło Nitobe uchwyciło coś co można nazwać “japońską etyką” lub jak ujął to sam autor “przedstawieniem japońskiego sposobu myślenia” (ang. an exposition of Japanese thought). Dziesięć lat życia w Japonii przekonało mnie, że Osiem Cnót Bushido to nie tylko codzienna praktyka, ale także jedyny sposób zrozumienia japońskiego społeczeństwa. Jedno jest pewne: ani jeden z krytyków Nitobe nie był autorem bestselleru przetłumaczonego na dziesięć języków.

Osiem Cnót Bushido

I. Prawość lub Sprawiedliwość

Tu Nitobe nawiązuje do prawości sztuki walki, ale później często odnosił się do prawości osobistej: zachowania w zgodzie w absolutną moralnością, taką która wykracza poza zwykłą logikę.

Prawość lub Sprawiedliwość jest najsilniejszą z cnót Bushido. Pewien bardzo znany samuraj zdefiniował ją w następujący sposób: ‘Prawość jest to moc decydowania o kierunku postępowania w zgodzie w rozumem, bez wahania; umrzeć kiedy śmierć jest właściwa, uderzyć kiedy uderzenie jest właściwe’. Inny wypowiadał się o niej w następujących słowach: ‘Prawość to szkielet, który daje twardość i posturę. Bez kości głowa nie mogłaby spoczywać na szczycie kręgosłupa, nie ruszyły by się ręce ani nie stanęły stopy. Bez Prawości ani talent ani nauka nie uczynią z człowieka samuraja.’

II. Odwaga

W tym i innych miejscach w oryginalnym tekście wyraźnie zaznacza się wpływ Konfucjusza:

Odwaga godna jest zaliczenia do cnót tylko jeśli używa się jej w sprawach Prawych i Słusznych. W swoich Analektach Konfucjusz powiedział: ‘Świadomość tego co właściwe i nie robienie tego obnaża brak odwagi.’ Krótko mówiąc: ‘Odwaga to robienie tego co właściwe.’

III. Dobroć lub Litość

Ponownie daje się zauważyć wpływ starożytnych filozofów chińskich (ciekawe kiedy Chiny ponownie staną się tak skutecznym eksporterem życiowej mądrości jak miało to miejsce tysiące jak temu).

Miłość, wielkoduszność, przywiązanie do innych, sympatia i współczucie są znamionami Dobroci, najwyższej właściwości ludzkiej duszy. Zarówno Konfucjusz jak i Mencjusz często powtarzali, że największym wymogiem stawianym władcy jest Dobroć.

IV. Uprzejmość

Dostrzeżenie różnicy pomiędzy uprzejmością a służalczością, może być trudnym zadaniem dla człowieka, który nie spędził w Japonii wystarczająco dużo czasu.

Każdy “zachodni” turysta uważa, że grzeczność i dobre maniery są charakterystycznymi cechami Japończyków. Ale Uprzejmość powinna być wyrazem szacunku dla uczuć innych; kiepska to cnota jeśli umotywowana jest wyłącznie obawą naruszenia dobrego smaku. W swojej najwyższej formie Uprzejmość zbliża się do miłości.

V. Uczciwość i szczerość

Według Nitobe, prawdziwy samuraj gardzi pieniędzmi wierząc, że ‘człowiek musi podchodzić do pieniędzy z niechęcią, ponieważ bogactwo przesłania mądrość’. Dlatego dzieci wysokich rangą samurajów wychowywane były w przekonaniu, że rozmowa o pieniądzach wskazuje na brak taktu, a ignorancja w zakresie wartości różnych monet wskazuje na dobre pochodzenie. Napisał:

Bushido zachęcało do oszczędności, nie tyle ze względów ekonomicznych ale jako ćwiczenie abstynencji. Luksus postrzegało jako największe utrapienie ludzkości, a od kasty wojowników wymagana była surowa prostota. Źródłem przychodu samuraja była ziemia, a jeśli miał ochotę mógł zająć się drobnym farmerstwem. Jednak wszelkie maszyny liczące i abakus były odrzucane. To socjalne porozumienie utrzymywało równowagę w dystrybucji majątku, zapewniając, że bogactwo nie będzie się gromadzić w rękach najpotężniejszych władców.

VI. Honor

Pomimo tego, że Bushido dotyczy wojowników i żołnierzy, objaśnienie przygotowane przez Nitobe w równej mierze porusza kwestie osobiste, niezwiązane z walką:

Poczucie honoru, silna świadomość własnej godności i wartości, charakteryzowały samuraja. Narodził się i został wychowany aby cenić obowiązki i przywileje swojej profesji. Strach przez hańbą, niczym miecz wisiał nad głową każdego wojownika… stąd słynne obrażanie się przy najmniejszej nawet prowokacji, które potem stało się źródłem kpin jako ‘nadmierna popędliwość’. Jak mówi popularne porzekadło: ‘Prawdziwa cierpliwość oznacza znoszenie rzeczy nie do zniesienia.’ Wielki Ieyasu pozostawił potomnym kilka maksym, pośród których można znaleźć następujące: ‘Nikomu nie wyrzucaj, ale zawsze zwracaj baczną uwagę na swe własne niedociągnięcia… Wyrozumiałość to podstawa długiego żywota.’

VII. Lojalność
W świecie pracowników japońskich korporacji, trudne warunki ekonomiczne ostatnich dwóch dekad zadały potężny cios sposobowi pojmowania pojęcia lojalności. Pomimo to, w porównaniu do swobodnej amerykańskiej kultury biznesu, lojalność wciąż jest bardzo istotna dla japońskiego społeczeństwa.

Lojalność wobec przełożonego była najbardziej wyróżniającą się cnotą epoki feudalizmu. Wierność przejawia się pośród wielu różnych ludzi: gang kieszonkowców obiecuje posłuszeństwo swojemu przywódcy. Jednak wyłącznie w honorowym kodeksie rycerskim Lojalność zajmuje pozycję o tak istotnym znaczeniu.

VIII. Charakter i Samokontrola
Co jest źródłem prosperity narodu japońskiego? Sądzę, że cnoty Charakteru i Samokontroli mogą wiele wyjaśnić.

Pierwszym celem edukacji samuraja było ukształtowanie Charakteru. Subtelniejsze aspekty takie jak rozwaga, inteligencja i dialektyka nie były już tak istotne. Wyższość intelektualna budziła ogromny szacunek, ale samuraj był w istocie człowiekiem czynu.

Notka redakcyjna: W tym miejscu kończy się tłumaczony tekst.

Jeśli zainteresowało Cię Bushido i chciałbyś dowiedzieć się więcej zajrzyj na poniższe strony:
Bushido@Wikipedia – bardzo szeroki i bogaty w informacje opis w polskiej Wikipedii.
Bushido: Soul of Japan – oryginalne dzieło Nitobe (w języku angielskim) udostępnione w ramach Projektu Gutenberg.

The Prosperous Peasant – Five Secrets of Fortune & Fulfillment from the Samurai’s Temple School – Strona internetowa książki, której autorami są Tim Clark (autor powyższego artykułu) oraz Mark Cunningham. Autorzy w barwny sposób przekazują uniwersalne prawdy dotyczące gromadzenia majątku i inwestowania, w formie fabularyzowanej historii umieszczonej w feudalnej Japonii. Interesująca pozycja, która w najnowszym wydaniu zawiera dodatkowo szerokie fragmenty oryginalnej pracy Nitobe (zredagowane i odświeżone pod kątem języka współczesnego czytelnika).

Jeśli spodobały Ci się grafiki autorstwa Keiko Onodera, stanowiące ilustrację do powyższego artykułu, ich wysokiej jakości wersje możesz ściągnąć sobie tutaj.

Możesz też poczytać o moich własnych doświadczeniach w Kraju Kwitnącej Wiśni. Zapraszam.

Artykuły o podobnej tematyce:

• Reguła Pareto
• Próba ognia – Yabusame
• Jak lepiej pracować z tekstem?
• O tym jak przekonania determinują postawy
• Abakus – licz w pamięci jak matematyczny geniusz
• Kilka słów o dziękowaniu
• Zresetuj swoje ego

Wyraź swoją opinię jednym kliknięciem!